परिचय
विक्रम सुब्बा (जन्म वि.सं. २००९) नेपाली साहित्यको कविताविधामा तीसको दशकको समाप्तितिर देखापरेका र हालसम्म निरन्तर सक्रिय रहँदैआएका सशक्त कवि प्रतिभा हुन् । यिनको जन्म नरेन्द्र इङ्बाबा र योना हाङ्माका ज्येष्ठ र एक मात्र पुत्ररत्नका रूपमा पाँचथर जिल्लाअन्तर्गत तत्कालीन लालीखर्क गाउँमा भएको हो । यिनको वास्तविक नाम दिल्लीविक्रम इङ्बाबा हो भने साहित्यिक नाम विक्रमसुब्बा । घरमा साउँअक्षर सिकेका र एकैचोटि दुई कक्षामा भर्ना गराइएका विक्रमले प्रसाद सिंह हाइस्कुल फिदिममा चार कक्षासम्म अध्ययन गरे । त्यसपछि साम्दिनमा पाँचदेखि ७ सम्म र मोरङको रङ्गेली स्थित पब्लिक हाइस्कुलमा ८ देखि १० कक्षासम्म अध्ययन गरी वि.सं. २०२७ सालमा विराटनगर केन्द्रबाट परीक्षा दिई एसएलसी पास गरेको देखिन्छ । यसरी नै यिनले काठमाडौँमा रही विज्ञान विषयमा उच्चशिक्षा अध्ययन गर्ने धोको राखेका भए पनि विराटनगरबाट नै प्राइभेट परीक्षा दिई बीएसम्म उत्तीर्ण गर्न पुगेका देखिन्छन् ।
त्यसपछि विभिन्न कार्यहरू गर्दै ग्रामीण विकासतर्फ आफ्नो अनुभव बढ्दै गएकाले र त्यसै विषयमा तयारी रहेकाले बेलायतबाट स्नातकोत्तर गरेका छन् ।
विक्रम सुब्बाको पेसा, सेवा र संलग्नता विविधितामुक्त रहेको छ । यिनको व्यवसायमूलक व्यक्तित्वको प्रारम्भ भाषिक अनुसन्धानबाट भएको हो । बृहत् नेपाली शब्दकोशको शब्दसङ्कलनदेखि भाषाको क्षेत्रमा गरेका दीर्घ अन्वेषणबाट यिनले लिम्बू शब्दकोशको सहलेखनसमेत गरेका छन् । ग्रामीण विकासका क्षेत्रमा कार्यरत रहँदा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूसँग सहकार्य गरेका विक्रम आफ्नो कार्यमा पनि त्यत्तिकै निष्ठापूर्वक संलग्न देखिन्छन् । यिनको सेवामुखी जीवनको इतिवृत्तको दूरी पनि लगभग तीनदशकबाट अघि बढेको देखिन्छ । यसैको आवरणभित्र यिनका अरू व्यक्तित्व पनि विकसित भएका छन् । वि.सं. २०३६ पछि विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रियतापूर्वक लागेका सुब्बा सांस्कृतिक अभियानका सहचारी बनेर गाउँगाउँ घुमेका छन् । यिनको सामाजिक-राजनीतिक जीवनमा क्रियाशीलता देखिन्छ भने सामाजिक-राजनीतिक व्यक्तित्वले नेपाली भाषा, संस्कृति र जातीय अस्तित्व सम्बर्द्धनमा अत्यन्त सहयोगी भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्छ ।
यसबाहेक विक्रम सुब्बाको भाषासेवी व्यक्तित्व पनि छ- जसअन्तर्गत यिनले नेपाली भाषामा प्रशस्त साहित्य सिर्जना गरी योगदान पुर्याएका छन् भने आफ्नो मातृभाषा लिम्बूलाई पनि व्याकरणतिर भाषिक अध्ययनमा सहयोगी हुने प्रकारले समृद्ध बनाउन सघाएका छन् । जर्मन विद्वान् अल्फन्स् बैडर्टसँग मिलेर विक्रमले एउटा लिम्बू शब्दकोश नै प्रकाशनमा ल्याएका छन् । विक्रम सुब्बाको सक्रियता, जाँगर र जुझारुपन भाषा तथा साहित्यको क्षेत्रमा एकनासले समर्पित रहेको देखिन्छ । यसरी यिनले सदैव नेपाल, नेपाली र जातीय संस्कृतिको उत्थानमा आफ्नो जीवनलाई सुम्पेका देखिन्छन् । यद्यपि विक्रमको क्रियाशीलता, योगदान र प्राप्तिहरूको यथोचित मूल्याङ्कन हुन भने सकेको देखिँदैन ।
सिर्जनात्मक व्यक्तित्व
नेपाली साहित्यमा विक्रम सुब्बा स्रष्टा र अन्वेषक व्यक्तित्वले परिचित छन् । यिनको स्रष्टा व्यक्तित्व सिर्जनात्मक कृतिहरूमा अन्तर्निहित छ । यिनी तन्नेरीहरूको लागि चिठ्ठी लेखनको अभ्यासबाट साहित्यिक लेखनमा प्रवेश गर्न पुगेका हुन् । यस क्षेत्रमा लाग्न सांस्कृतिक र संस्कारगत धाननाचमा प्रयुक्त पालाम, भजन आदिले यिनलाई प्रेरणा दिएको देखिन्छ । यिनको औपचारिक साहित्यिक लेखन निकै अघि नै भए पनि प्रथम रचना प्रकाशित भएको ०३०/३१ साललाई मात्र यिनी साहित्यमा प्रवेश भएको मान्दछन् । प्रथम प्रकाशित रचनाहरूको अनुपलब्धताका कारण वि.सं. २०३४ सालमा यिनको प्रथम कृति प्रकाशित भएपछि त्यही बिन्दुलाई प्रकाशनको औपचारिक क्रम सुरु भएको मान्नुपर्ने देखिन्छ । विक्रम सुब्बाले आफ्ना सुरुआती रचनाहरू सङ्कल्प, सुस्केराजस्ता पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएको बताए पनि यिनी स्वयंसँग पनि त्यस्ता सामग्रीहरू उपलब्ध हुन सकेको स्थिति छैन ।
त्यसैगरी त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पुस्तकालयमा उपलब्ध सङ्कल्प र सुस्केरा पत्रिकाहरूमा ०३४ अघि यिनका कुनै रचना प्रकाशित देखिँदैनन् । ‘शान्तिको खोज’मा कवितासङ्ग्रह, २०३४ लाई सीमा बनाउँदा यिनको साहित्यिक यात्राले तीन दशक पूरा भइसकेको स्थिति देखापर्दछ । यसक्रममा यिनका निम्न लिखित सिर्जनात्मक र मौलिक कृतिहरू प्रकाशित भएका देखिन्छन् ।
क) कविता सङ्ग्रहहरू ः
१. ‘शान्तिको खोजमा’, २०३४
२. ‘कविको आँखा कविताको शखा’, २०३९
३. ‘सगरमाथा नाङ्गै देखिन्छ’, २०४१
४. ‘सुम्निमा पारुहाङ’, २०४५
५. ‘विक्रम सुब्बाका कविता र गीतहरू’, २०६०
६. ‘निरङ्कुश जुङ्गाविरुद्ध’, २०६५
अन्वेषणात्मक व्यक्तित्व
विक्रम सुब्बा कवि मात्र नभई अन्वेषक र चिन्तनशील व्यक्तित्वका रूपमा पनि नेपाली साहित्यमा समादरणीय देखिन्छन् । यिनले तत्कालीन प्रज्ञाप्रतिष्ठानबाट प्रकाशित बृहत् नेपाली शब्दकोशमा शब्द सङ्कलक भएर कार्य गरेका र पछि जर्मन विद्वानको भाषिक सर्वेक्षणमा दोभासे सहयोगीका रूपमा कार्य गर्दा लिम्बू लिपि र व्याकरणको खोज अन्वेषण गर्ने प्रेरणा पाए । यसरी यिनको सिर्जनात्मक र अन्वेषक व्यक्तित्वले एकैसाथ पाइला चालेको देखिन्छ । यस अवधिमा यिनका अन्वेणात्मक कृति कन्सिस लिम्बू ग्रामर एण्ड डिक्सनरी’ -डा. अल्फन्स् वैडर्ट, जर्मनीको सहलेखनसहित) वि.सं. २०४५ मा प्रकाशित भएको देखिन्छ ।
त्यस्तै विक्रम सुब्बाले भाषा तथा साहित्यका अलावा सामुदायिक रेडियोसम्बन्धी पनि खोज अनुसन्धान गरेको देखिन्छ । यस विषयमा विक्रमको ‘सामुदायिक रेडियो, रणनीतिक योजना तर्जुमा निर्देशिका (रघु मैनालीसँगको सहलेखनमा) वि.सं. २०६१ मा र सामुदायिक रेडियोको सामूहिक बजारीकरण (यादव चापागाईं र रघु मैनालीसँगको सहलेखनमा) सन् २००६ मा प्रकाशित भएका देखिन्छ । पछिल्लो पुस्तक (सन् २००८ मा) अङ्ग्रेजी संस्मरणमा पनि प्रकाशित भएको देखिन्छ । यस प्रकार सिर्जनात्मक अन्वेषणमा महìवपूर्ण योगदान दिइरहेका विक्रमले गीतियात्राका सम्बन्धमा पनि लामो र खोजपूर्ण लेख लेखेका छन् । ‘गीति कार्यक्रमका देउराली र चौतारीहरूमा’ शीर्षकको उक्त लेख ‘सङ्कल्प’ नेपाली साहित्यिक द्वैमासिक पूर्णाङ्क ४२-४३ (वैशाख-साउन)पृ. ३८-४७ र पूर्णाङ्क ४४ भदौ-असोज पृ. २३-२८ नि.सं. २०३९ मा प्रकाशित भएको देखिन्छ । यिनले उत्तरार्द्धतिर संस्मरणात्मक निबन्ध पनि लेखेका छन्, जुन जनमत साहित्यिक मासिकको ‘विक्रम सुब्बा विशेष’ २०६१ वैशाख पृ. ४५-५२ मा प्रकाशित छ । ‘हृदयघातनजिकै पुगेर बाँचेको कुरा शीर्षकको उक्त संस्मरणात्मक निबन्ध अत्यन्त मर्मस्पर्शी छ ।
कविता यात्रा
उपर्युक्त कृतिहरूका आधारमा विक्रम सुब्बाको तीन दशकभन्दा बढीको कविता यात्रालाई पूर्वार्द्ध (सुरुदेखि २०४५) र उत्तरार्द्ध (२०४६-हालसम्म) गरी दुई खण्डमा विभाजन गर्न सकिन्छ । यिनको काव्ययात्राको पूर्वार्द्धमा प्रकाशन र लेखन दुवैको उत्कर्ष चरण देखापर्दछ । यस अवधिमा आभ्यासिक चरणदेखिका रचनाहरूको सङ्ग्रह र परिष्कार-परिमार्जित शिल्पशैलीका कृतिहरू प्रकाशित भएका र तिनैले विक्रमलाई एउटा प्रतिभावान् कविका रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ । यिनको अन्वेषणात्मक ग्रन्थ पनि यसै अवधिमा प्रकाशित हुन पुगेको देखिन्छ ।
यिनको प्रथम प्रकाशित कृति खण्डकाव्य हुन पुग्यो । स्वभावतः प्रथम प्रकाशित कृति आभ्यासिक हुने गर्दछन् तर विक्रमको भने यस सम्बन्धमा अपवाद देखापर्दछ किनभने यिनले गीति चेतनाद्वारा अभ्यास गरी तयार पारेको खण्डकाव्यपछि प्रकािशत गद्य कविताका तुलनामा परिष्कार र परिमार्जनको नमुना देखापर्दछ । जसले यिनलाई सिद्धहस्त कविका रूपमा उभ्याएको छ । खण्डकाव्यिक तìव र गुणका आधारमा जे जस्तो भए पनि यिनको प्रथम कृति ‘शान्तिको खोज’मा खण्डकाव्य भाषिक विकासका सन्दर्भमा भने उल्लेख्य छ । यिनले अँगालेको काव्यकारिता, विषय वस्तुको चयन र विधागत आयामका बीच सन्तुलन मिलेको छ । यसै चरणमा विक्रमको अर्को खण्डकाव्य ‘सुम्निमा पारुहाङ’ प्रकाशित छ । यस खण्डकाव्य ‘मुन्धुमकाव्य भनिएको’ मा विषयको पृथकता भए पनि प्रस्तुति र बुनोटशैलीमा परिवर्तन देखापर्दैन ।
विक्रम सुब्बाको मुख्य चिनारी गद्यकविताले स्थापित गरेको सन्दर्भमा यिनको सर्वाधिक चर्चित कृति ‘सगरमाथा नाङ्गै देखिन्छ’ हुन पुगेको देखिन्छ । प्रकाशनको क्रममा तेस्रो रहेको उक्त कवितासङ्ग्रहले विक्रम सु्ब्बाको नयाँ परिचयको धुरीय कृतिको काम गरेको पाइन्छ । त्यस कृतिपछिको यिनको योगदान र पछि प्रकाशित कृतिहरूको सापेक्षतामा हेरिनु अपरिहार्य छ । प्रयोग, राजनीतिक चेतना, सांस्कृतिक अभियान आदिको जटिल घुम्तीहरूबीचबाट अघि बढ्दा विक्रमले गीति सिर्जनालाई महìवका साथ ध्यान दिएका देखिन्छन् तर पनि यिनको गीति सिर्जनाहरूको पुस्तकाकार कृति प्रकाशनमा आएको भने देखिँदैन । यिनका चर्चित गीत र अन्य थुप्रै गीतहरू जनताका गीतहरू भाग-१ देखि ५ सम्म सङ्कलित पाइन्छन् । पछिल्लो समयमा केही गीतहरूको स्वराङ्कन तथा छायाङ्कन पनि भएका र जनताका गीतहरूमा सङ्कलित अधिकांश गीत सांस्कृतिक अभियानमा गाइएका छन् ।
विक्रम सुब्बाको कविता यात्राको उत्तरार्द्धमा प्रकाशित प्रथम कृतिका बीचमा लामो अन्तराल देखापर्दछ । वि.सं. २०४६ पछिको यस उत्तरार्द्ध चरणमा यिनी वि.सं. २०६० सम्म समय र परिस्थिति नियाल्दै रहे । कविता सिर्जनामा अल्परूपले लाग्दै एउटा भिन्न राजनीतिक परिवेशहरूको बीचमा उभिएको सजग प्रतिपक्ष बनेर लेखूँ या नलेखूँको द्वन्द्वका बीचमा पिल्सिँदै पीडाग्रस्त समयलाई कविका आँखाले हेर्न पुगे । फलतः २०६० मा ‘विक्रम सुब्बाका कविता र गीतहरू’ नामक सँगालो निस्कन पुग्यो । त्यसपछिको राजनीतिक चक्रले यिनलाई अझ सशक्त कविता सिर्जनाको बाटोमा पुर्याएर छोड्यो ।
आफ्नो प्रकारले अध्ययन, अनुशीलन र चिन्तनद्वारा अध्यावधिक हुँदै यिनले उत्तरार्द्ध चरणमा पुर्याएको महìवपूर्ण योगदान ‘नेपाली कविता डट कम’ नामक विधुतीय पुस्तकालय पनि हो । लगभग ६० को आधाआधीदेखि प्रसारण आरम्भ गरिएको सो तरङ्ग क्षेत्रमा पनि यिनका थुप्रै कविता सिर्जनाहरू समावेश गरिएका छन् । त्यसपछि यिनको २०६४ पुसमा अर्को कवितासङ्ग्रह प्रकाशित हुन पुग्यो । ‘निरङ्कुश जुङ्गाविरुद्ध’ नामक उक्त कृतिमा चेतनाका दृष्टिले पनि महìवपूर्ण कविता सिर्जना समावेश गरिएको पाइन्छ । विक्रम सुब्बाको काव्यिक यात्राको यस उत्तरार्द्ध चरणको समयसीमा चालु नै रहेको हुँदा यिनको महìवपूर्ण प्राप्तिको सम्भावनालाई टड्कारो नियाल्न सकिन्छ । नेपाली साहित्यको कविता विधामा मात्र नभई अन्वेषणका क्षेत्रमा पनि विक्रम सुब्बाको उपलब्धिपूर्ण प्राप्ति देखापर्दछ ।
काव्यिक प्रवृत्ति तथा विशेषता
विक्रम सुब्बा नेपाली जाति, नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृतिप्रति निष्ठावान् कवि हुन् । यिनले आफ्नो सिङ्गो जीवन स्वतन्त्रतापूर्वक कविता सिर्जनामा लगाएका देखिन्छन् । यिनको कवि व्यक्तित्व र अन्य व्यक्तित्वले नेपाली समाज तथा नेपालीको उत्थानमा चिन्तन प्रस्तुत गरेको छ । यिनका कविता र गीतहरू प्रगतिशील साहित्यिक फाँटमा पि्रय छन् । सिर्जनामा मौलिक अभिव्यक्ति र वैचारिक मुख्यका दृष्टिले ओजस्वी यिनका कविता नेपाली जनजिन्दगीका समवेत स्वर अथवा स्पदन्न हुन् । यिनका कवितामा शब्दबिम्ब प्रतीक र अर्थमा सुन्दर संयोजक छ । सुललित र सुकोमल भएर पनि यिनको कवित्व शक्तिशाली छ । साथै यिनका कविता र गीतहरूमा संवेदना, हार्दिकता र कलात्मकताको त्रिवेणी फेला पर्दछ ।
समकालीन नेपाली कविहरूबीच उचाइ प्राप्त कवि विक्रम असङ्गत जीवन र अन्योलग्रस्त परिवेशमा मौलिक एवं ओजपूर्ण कविता सिर्जना गर्छन् । यिनका कविता तथा गीतहरूमा समकालिक परिवेशको सुस्पष्ट चित्र झल्किन्छ । सिर्जनाहरूमा यिनी एकैपटक गद्यकवि, पद्यकवि, गीतकार तथा व्यङ्ग्यकार देखापर्दछन् । मूलरूपमा नेपाली समाज र नेपाली मात्र नभई समस्त मानव सभ्यताको उत्पीडनविरुद्ध विद्रोही स्वर यिनका कवितामा जताततै पाइन्छ । विक्रमको सङ्घर्षशील व्यक्तित्व अन्याय र अत्याचार विरुद्ध हरदम सजगतापूर्ण उपस्थिति छ । सक्षम संवेदना स्पर्शित भाव, मानवीय अनुभूति, जीवनवादी दृष्टिकोण, विचारमा प्रस्टता, परिष्कार, परिपक्व कविमन आदि अनेक विशेषता दिन मिल्छ विक्रमलाई । यिनी आफ्नो व्यक्तित्व जस्तै शालीन र इमानप्रति कटिबद्ध कविता लेख्दछन् ।
विक्रम सुब्बा कोरा भावनामा बग्ने कवि होइनन् । यिनी जीवनवादी स्वरलाई कविता र गीतमा अनुगुञ्जन गराउन चाहन्छन् । यिनले अभिव्यक्तिको माध्यम कविता तथा गीतलाई बनाएका मात्र हुन् । यिनी एक सशक्त शब्द यौद्धा हुन् । सिर्जनाको गोरेटोमा पाइला राख्दादेखि समानता, स्वतन्त्रता र शान्ति स्थापनार्थ युद्धरत अथक र अविश्रान्त यात्रामा शील छन् । आस्था र विश्वासमा कटिबद्ध इमानदार छन् विक्रम । यिनी यथार्थ सत्यलाई व्यङ्ग्य गर्दै सामाजिक विकृतिहरूप्रति जनद्रोह तयार पार्छन् र त्यसको अनुवाद गर्छन् । यिनले बाँचेको युगजीवनभित्र जनवाद तथा राष्ट्रियताका प्रस्ट छवि फेला पर्दछ ।